Ritalin

Ritalin is het meest gebruikte medicijn bij ADHD. Het onderdrukt de ADHD-symptomen bij ongeveer 70 procent van de gebruikers. Ritalin geneest ADHD niet, het wijzigt slechts voor korte duur de werking van een deel van de hersenen. Als de Ritalin is uitgewerkt (afhankelijk van de soort is dat tussen de 3 en 12 uur) keren de ADHD-symptomen weer terug. Ritalin moet in veel gevallen dus meerdere malen per dag worden ingenomen op vastgestelde tijden. Wanneer je een dosis vergeet kan er een zogeheten rebound optreden. Een rebound is een plotselinge terugkeer van de ADHD-klachten, die op dat moment vaak heftiger lijken dan voorheen omdat je er niet op berekend bent. Dit kan tot vervelende of ronduit gevaarlijke situaties leiden. (Denk bijvoorbeeld aan een vergadering of autorijden.)

Hoe werkt het?

Om te begrijpen wat ritalin doet is het belangrijk om de oorzaak van de klachten van een ADHD'er enigszins te begrijpen. Stel je daarom de volgende situatie voor: Je zit op school of bij een cursus en er wordt door de leraar of cursusleider een nieuw onderwerp uitgelegd. Tijdens deze uitleg hoor je op de gang een vreemd geluid. De leraar of cursusleider negeert dit geluid en gaat verder met de uitleg. Hoewel je nieuwsgierig bent naar de herkomst van het geluid besef je dat de uitleg belangrijker is en je onderdrukt automatisch de impuls om je aandacht op het geluid te richten.

Deze impulscontrole vindt plaats in de hersenen door middel van neurotransmitters, chemische stoffen die berichten overbrengen tussen de hersencellen. Deze neurotransmitters worden door de ene hersencel uitgescheiden, steken een stukje 'lege ruimte' (de synaps) over en worden vervolgens opgenomen door de receptoren van een andere cel.

Bij ADHD'ers worden deze neurotransmitters ook uitgescheiden, maar worden ze in bepaalde delen van de hersenen niet of niet genoeg opgenomen door de receptoren van de andere cel. In plaats daarvan worden ze direct weer opgenomen door de uitscheidende cel, waardoor het bericht niet wordt overgebracht. Het praktische gevolg hiervan is dat de ADHD'er in dezelfde situatie ondanks zijn of haar besef van prioriteiten de aandacht tóch richt op het geluid op de gang en daardoor een belangrijk deel van de uitleg mist.

Dan komen we bij de werking van ritalin uit. De werkzame stof van ritalin heet methylfenidaat en helpt de hersenen met het overbrengen van boodschappen. Methylfenidaat is werkzaam in de eerder besproken synaps en remt de te snelle heropname van de neurotransmitters. Hierdoor komen deze neurotransmitters alsnog op de receptoren van de ontvangende cel terecht.

Dextro-amfetamine pakt hetzelfde probleem op een andere manier aan. Het remt niet de heropname van de neurotransmitters, maar zorgt dat er méér neurotransmitters beschikbaar zijn. Dextro-amfetamine wordt vaak voorgeschreven als ritalin geen of niet genoeg effect heeft.

Ritalin en regels

• Opiumwet

  Bij het gebruik van Ritalin dien je rekening te houden met een aantal wettelijke voorschriften. Ritalin valt onder de opiumwet. Dit houdt bijvoorbeeld in dat Ritalin niet zomaar mag worden meegenomen naar het buitenland. Binnen de Schengenlanden heb je hiervoor een door de behandelend arts ondertekende schengenverklaring nodig, daarbuiten is vaak toestemming van de ambassade nodig en een verklaring van de behandelend arts.

• Autorijden

  Autorijden tijdens het gebruik van ritalin is onder voorwaarden toegestaan. Om een rijbewijs te halen dien je een eigen verklaring in te leveren. In die verklaring wordt onder meer gevraagd naar het gebruik van geneesmiddelen die de rijvaardigheid kunnen beinvloeden. Ritalin valt onder deze geneesmiddelen net als bijvoorbeeld antidepressiva en kalmeringsmiddelen. Wanneer je deze vraag met 'ja' beantwoordt dient je behandelend arts een aantekening te maken op de verklaring, waarin de aard en ernst van het gebrek wordt omschreven. Het CBR bepaalt vervolgens of je, eventueel na een medische keuring, geschikt bent voor verkeersdeelname en voor hoeveel jaar een rijbevoegdheid wordt afgegeven.

  Bij het verlengen van een rijbewijs worden, als er tijdens het halen van het rijbewijs geen medische bijzonderheden waren, geen vragen gesteld over medische geschiktheid. Helaas is het een bekend gegeven dat mensen vaak níet in staat zijn om bij veranderende omstandigheden een goede inschatting te maken van hun eigen rijgeschiktheid, met alle mogelijke gevolgen van dien. Het kan daarom verstandig zijn om bij veranderingen in je medische situatie eens contact op te nemen met het CBR. Het CBR kan dan beoordelen of je, onder de nieuwe omstandigheden, nog steeds psychisch en lichamelijk geschikt bent om auto te rijden. Je hoeft hiervoor niet opnieuw examen te doen, de beoordeling vindt plaats op basis van medische informatie van jezelf en bijvoorbeeld je behandelend arts. Het nadeel van deze melding is natuurlijk dat het tijd en geld kost en dat je rijbevoegdheid wellicht voor een kortere periode wordt afgegeven, waarna een nieuwe beoordeling volgt. Het grote voordeel is dat je een deskundig en onpartijdig oordeel hebt over je rijbevoegdheid.

Ritalin in het nieuws

Het gebruik van Ritalin is de laatste tijd vaak omstreden. Tegenstanders van het middel smijten selectief met cijfers en met creatieve omschrijvingen van de werking van Ritalin. Een cijfervoorbeeld, uit het Pharmaceutisch Weekblad, 22 juli 2007: "Ging er in 2004 300.000 keer een dergelijk middel over de apotheekbalie, als de huidig trend zich blijft voortzetten zal de teller aan het einde van dit jaar op ongeveer 615.000 verstrekkingen uitkomen." Op veel 'tegenstander-sites' werden hier verkeerde conclusies uitgetrokken: 615.000 mensen zouden al aan de Ritalin zijn. De waarheid is anders: recepten voor ritalin worden normaal gesproken niet per jaar maar per maand verstrekt, waardoor het aantal ritalin-gebruikers opeens zakt naar 51.250, aanzienlijk minder zelfs dan het 'geregistreerd' aantal van 75.000.

Zelfs van de werking van Ritalin wordt, om een argument kracht bij te zetten, wel eens een verkeerde voorstelling gemaakt: Op de website www.klassiek-homeopaat.info van een homeopathiepraktijk in Almere staat bijvoorbeeld "Ritalin filtert inkomende prikkels met als gevolg dat de concentratie toe neemt. Het stimuleert het centraal zenuwstelsel en bevordert de afgifte van dopamine en o.a. noradrenaline, waardoor ook stemmingswisselingen afnemen". Dit is incorrect: Zoals aan het begin van deze pagina al staat beschreven helpt Ritalin de overdracht van deze neurotransmitters (dopamine en noradrenaline) door de snelle heropname te remmen. De afgifte wordt niet bevorderd en er worden zeker geen prikkels gefiltert - het middel stelt je juist in staat om zélf ongewenste prikkels te filteren. Een groot verschil -

Wel of niet gebruiken?

Deze tegenstrijdige informatie en de strenge regelgeving maken het besluit om wel of geen Ritalin te gebruiken niet makkelijk. Maar je hoeft daarbij dan ook niet over één nacht ijs te gaan en je zit nooit aan je besluit vast. Als je veel last hebt van je ADHD klachten, of je voelt je door die klachten beperkt in je mogelijkheden, kan het zeker de moeite waard zijn om eens te zien wat er met die klachten gebeurt als je Ritalin gebruikt. Maar als je niet veel last hebt van je ADHD klachten kan je ook besluiten om het niet te gaan gebruiken. En in beide gevallen kan je elk moment op je besluit terugkomen.

Een volledige bijsluiter van Ritalin is hier te vinden. Daar vind je de bijwerkingen, voorzorgsmaatregelen en een lijst met situaties waarin je Ritalin niet moet gebruiken.

Het gevaar van bijwerkingen

Ritalin bevat, zoals vrijwel alle medicijnen, stoffen die zich van nature niet of niet in zulke concentraties in het lichaam bevinden. In veel gevallen zullen deze stoffen doen waar ze voor bedoeld zijn - ze ondersteunen het functioneren van de systemen in het lichaam die de klachten veroorzaken. Helaas zijn de stoffen in het middel vaak niet in staat om alléén dat deel van het lichaam te bereiken, waardoor er bijwerkingen kunnen optreden.

Dit is vergelijkbaar met het gebruik van alcohol: waar het losse en gezellige gevoel het 'doel' van het alcoholgebruik is, worden veel andere delen van de hersenen óók beïnvloed. Daarnaast drijft alcohol vocht uit het lichaam en wordt het maagslijmvlies aangetast. Onder bijwerkingen van een drank-bijsluiter zou je onder meer verlies van reactievermogen, spraakvermogen en motoriek zien staan, als ook misselijkheid, braken, hoofdpijn en zelfs verlies van bewustzijn. Een verstandige drinker is hier van op de hoogte, is alert op deze 'bijwerkingen' en zal zijn of haar alcoholgebruik aanpassen als één van deze verschijnselen ongewenst optreedt.

Zo zou het ook moeten gaan met medicijnen:

• Zorg dat je op de hoogte bent van de mogelijke bijwerkingen en overtuig je zelf ervan dat er geen beperkingen zijn waardoor je het middel niet mag gebruiken (beperk je voor die informatie níet tot de meegeleverde bijsluiter - op de geneesmiddelen informatiebank van het CBG is naast de meest recente bijsluiters nog meer informatie te vinden over de samenstelling en het gebruik van medicijnen).
• Neem bij twijfel altijd contact op met de arts of apotheker, zeker als je een aandoening hebt of je in een situatie bevindt waarbij gebruik van het middel wordt afgeraden.
• En als laaste - Wees alert op de bijwerkingen. Zelden voorkomende maar ernstige bijwerkingen treden meestal niet zomaar op. Je lichaam waarschuwt je wanneer het een middel niet verdraagt of als een middel een niet bedoelde uitwerking heeft - luister daar naar. Klachten als stevige hoofdpijn, misselijkheid en duizeligheid kunnen bij sommige middelen 'part of the deal' zijn, maar vaak zijn dit pogingen van het lichaam om te vertellen dat het middel iets doet dat niet de bedoeling is. Waarschuw ook in dat geval dus direct de arts en vertel wat je klachten zijn. Vraag of je het middel wel veilig kunt blijven gebruiken, of er misschien een alternatief is, of de klachten van voorbijgaande aard zijn en hoe groot het risico is dat je nog meer bijwerkingen krijgt.

Dosering

ADHD en ik wil met deze informatie en adviezen over medicijngebruik een bijdrage leveren aan een verantwoord en veilig medicijngebruik, door lezers niet alleen te informeren, maar ook aan te zetten tot eigen onderzoek. Onveilige situaties of gevaarlijke bijwerkingen zijn hierdoor echter niet volledig uit te sluiten; er blijft altijd een risico verbonden aan het gebruik van medicatie.